Jedi-isme

Australische atheïsten willen van Jedi-geloof af

GETTY IMAGES/AFP

Vul niet langer voor de grap in dat je in de Jedi-religie gelooft. Dat is een oproep die een groep atheïsten doet aan Australiërs die volgende week de vijfjaarlijkse volkstelling in gaan vullen. Steeds meer mensen vullen in het vakje geloof namelijk het Jediïsme in. De ‘religie’, gebaseerd op Star Wars, zou bij de nieuwe enquête best weleens een boost kunnen krijgen nadat vorig jaar een nieuw deel van de filmserie uitkwam. “Het begon in 2001 als grap, maar het bleek enorm populair”, legt onze correspondent Robert Portier uit. Meer dan 70.000 Australiërs gaven toen aan te geloven in The Force. Zij deden dat als reactie op de vraag welke religie je aanhangt. “De groep vond het niet relevant om dat te vragen en dus vulden ze dit in, als grap.” Maar daar is de Atheist Foundation of Australia niet zo blij mee. Zij proberen nu te voorkomen dat dit jaar weer tienduizenden mensen Jedi invullen. Daardoor lijkt het alsof Australië heel religieus is, terwijl de Jedi-stemmers eigenlijk niet gelovig zijn, zeggen zij. “Als je niet wilt dat oude religieuze mannen in jurken je vertegenwoordigen, moet je je niet aanmerken als Jedi”, zegt de actiegroep.

Afbeelding weergeven op Twitter

Zoveel mensen vulden in 2011 in volkstellingen in Jedi te zijn:

  • Australie: 65.000
  • Canada: 9.000
  • Tsjechië: 15.070
  • Engeland en Wales: 176.632

Maar de mensen die het invullen, zijn geen atheïsten, zegt Peter Thunderbolt, ook wel Jedi Master Roar. “Ik geloof dat de meeste mensen die het invullen het serieus bedoelen. Na drie volkstellingen zijn er nog steeds meer dan 60.000 mensen die zeggen dat ze Jedi zijn. Ik kan me niet voorstellen dat zij er nog een grap van maken lang nadat de grap is geëindigd.” Maar maakt het wat uit, behalve de statistieken? De volkstelling is best belangrijk in Australië, zegt Robert. “Op basis daarvan worden bijvoorbeeld subsidies verstrekt. Als dus het boeddhisme toeneemt, terwijl er minder katholieken komen, kan besloten worden minder subsidie te geven aan katholieke scholen.” Daarom probeert Thunderbolt zijn religie ook officieel erkend te krijgen. Jedi valt in de statistieken nog altijd onder de categorie ‘overig’ en heeft geen eigen optie in de volkstelling. “De wet in Australië maakt het op dit moment onmogelijk een nieuwe religie te creëren, maar we doen er alles aan om het toch voor elkaar te krijgen. Bovendien denk ik dat zeker 70.000 mensen opnieuw Jedi zullen invullen.”

Een grap maken van Jedi is volgens Thunderbolt dan ook een enorme belediging. “Waarom zou mijn religie niet net zo serieus kunnen worden genomen als een toverende timmerman uit Nazareth?”

 

Er zijn evenveel definities van ‘religie’ in omloop als er auteurs zijn die erover schrijven

Ja, ik ga beslissen wat de vrijheid van godsdienst is. Spannend hè?” , zo kopte De Morgen afgelopen weekend. Het was de laatstse zin van het interview met Koen Lenaerts, president van het Europese Hof van Justitie. Een mooie uitsmijter en een prima krantekop. Ik vond het echter vooral een griezelige zin.

Dat betekent immers dat op grond van de definitie van ‘godsdienst’ die een groepje rechters straks de al-dan-niet discriminatie van bepaald gedrag op de werkvloer en in het sociale leven wordt geregeld. Hoofddoek, burka, burkina, keppel, kruisje om een paar uiterlijke tekenen te noemen die met godsdienst zijn verbonden en waar iedereen meteen aan denkt. Of ook spaghettipan, tulband, dolk, Jedi-lichtzwaard (Jediisme is in Australië erkend als religie), om een paar andere te noemen. En dan zijn dit enkel nog maar uiterlijke attributen en heb ik de sociale aspecten nog niet eens genoemd: omgangsvormen tussen mannen-vrouwen, vrije dagen, feestperiodes, en eet-regels.

Natuurlijk is Lenaerts zich heel goed bewust van de haken en ogen die aan deze definitie-oefening zitten. En natuurlijk zullen de rechters in hun besprekingen dat ‘allemaal mee te nemen’, maar snappen ze, zo vroeg ik me af, eigenlijk wel dat niemand in staat is om hier een juridische knoop door te hakken zonder zelf een theologische positie in te nemen? En dus te discrimineren.

Religie is immers een ‘essentially contested concept’, dat wil zeggen: godsdienstwetenschappers zijn het onderling totaal niet eens over de theorievorming. Zij slagen er zelfs niet in om hun’onderzoeksobject’ te definëren. Er zijn met andere woorden evenveel definities van’religie’ in omloop als er auteurs zijn die erover schrijven. En elke definitie werkt beperkend. Het sluit bepaald menselijk gedrag in en ander menselijk gedrag dus uit. Bijvoorbeeld: Moet er een ‘transcendente macht’ in voorkomen? (Antwoord je’ja’, dan ligt het Boeddhisme er uit). Moet het georganiseerd zijn? (Antwoord je ‘ja’ en je discrimineert een steeds groter wordende groep mensen die zich niet wenst aan te sluiten bij een instituut, maar die zich nu ook weer niet on-religieus wil noemen). Moet er een’leer’ zijn? (Antwoord je’ja’, dan bevoorrecht je cognitief ingestelde religies (en dito mensen) boven de meer op het gevoel of de handeling of de rite ingestelde religies (en dito mensen). Is interne coherentie een voorwaarde (Antwoord je ‘ja’, dan open je de doos van pandora want dan beginnen’theologen’ binnen de religie elkaar gegarandeerd tegen te spreken). En ouderdom, omvang, etc. U snapt het al wel. Het antwoord op al die vragen bepaalt wat je wel en niet in je onderzoek betrekt en – wat de rechters betreft die daarover dus in conclaaf vergaderen – dat bepaalt dus ook wie er wel en wie er niet aanspraak kan maken op bepaalde vrijheden en voorrechten op het werk en in het sociale leven, incl. de publieke ruimte.

Rechters onbevoegd verklaren

En daar moeten de rechters van het Europese Hof van Justitie dus de knoop doorhakken, want rechtspreken zonder een definitie te geven is inderdaad onmogelijk. Mag ik de rechters een tip geven: verklaar u als hoogste rechtscollege onbevoegd, omdat de claims die met dit onderwerp verbonden zijn, niet op juridisch objectieve wijze kunnen worden vergeleken. Daarmee start u de discussie over religie als menselijk fenomeen dat – zoals alle menselijke fenomenen – respect verdient, maar op grond waarvan de aanhangers geen speciale privileges kunnen claimen die uitgaan boven wat de gewone wetgeving die het menselijk samenleven regelt, al voorziet.

Omdat ik vermoed dat de rechters zichzelf niet onbekwaam zullen verklaren, maar een pragmatische definitie in elkaar zullen knutselen (ad hoc), heb ik tenslotte nog een tip voor u, geachte lezer. Ik zou al uw van het’normale’ (en wat dat is, dat kunt u aan mr. Rutte of mw. Rutten vragen) afwijkende gedrag nog snel verbinden met een religieuze overtuiging. Dan hebt u immers veel meer kans dat u dat straks nog gewoon mag blijven doen, want dan valt het onder ‘de vrijheid van godsdienst’. En als u geen religie heeft, dan zou ik me snel aansluiten bij een religie die het gedrag dat u koestert, ook vertoont. U kunt dan immers voor uw afwijkend gedrag verwijzen naar uw religie. Mocht die religie per ongeluk nog niet bestaan, dan zou ik die meteen stichten. Let er dan wel op dat u die een beetje vorm geeft zoals een doorsnee religie (zie boven voor de meest voorkomende kenmerken). Ik vermoed namelijk dat er bij de rechters wel een soort grootst gemene deler (met Westerse kleur) als definitie uit de bus zal komen. Waarmee ik maar zeggen wil: Religie vergroot het speelterrein van uw individuele vrijheid en expressie, maakt niet uit welke religie.

Immers: Bent u veganist op religieuze gronden (Jainisme bijv.) dan krijgt u aan boord van het vliegtuig zonder probleem een speciale maaltijd geserveerd, en met respect. Weigert men u dat, dan discrimineert men u op religieuze gronden en dat mag immers niet. Bent u veganist omdat u… nu ja, omdat u dat bent en het beter vindt voor uzelf en voor de toekomst van de wereld, dan moet u maar hopen dat het in de service inbegrepen is en zult u het gemopper op de koop toe moeten nemen.

Zeg maar, dat een protestant het u gezegd heeft, want protestanten houden ook niet van al dat geëmmer over uiterlijkheden. Het is het hart waar het opaan komt.

Dick Wursten

[ook verschenen op de (s)preekstoel van Knack]